Summier kan men verwijzen naar het zenboeddhisme met als omschrijving:
- Vorm van het boeddhisme met de klemtoon op meditatie als middel tot verlichting.
Evengoed kan men stellen:
- Meditatievorm die innerlijk werkt via beheersing en een goed gevoel voor humor.
Doel van zen
De indruk bestaat dat door het centraal stellen van de meditatie daardoor een doel bereikt moet worden. Als doel wordt dan gedacht aan bijvoorbeeld verlichting of eenheidsbewustzijn. De verlichting kan echter geen doel op zichzelf zijn. Eenheidsbewustzijn is niet iets dat iemand af kan dwingen. Het overkomt je of niet. In die 'toestand' zijn alle tegenstellingen opgelost. Er is spiritueel inzicht/gewaarzijn van het het leven zelf maar geen tijd noch zin noch doel. Men kan niet het doel hebben doelloos te zijn. Daarom spreekt iedere Zenmeester over Zen in paradoxen over het doel en zegt altijd met nadruk dat je niets moet willen. De meditatie schept wel voorwaarden. Indien de gehechtheid aan een doel bestaat zal het doel niet bereikt worden. De essentie is eigenlijk 'ongehecht zijn', en daarvoor is de meditatie in principe niet nodig. Maar hoe vaag het doel ook is, de techniek is een zeer precies gegeven.
Zazen
Kenmerkend voor zen is het zazen ofwel za-zen, wat 'zitten in meditatie' betekent. Za betekent gewoon zitten en verder niets, dus zazen is het zitten in een 'toestand' van zen. Meestal doet men dat op een kussentje of een bankje in de lotushouding. Dat is met de onderbenen gekruist. Vaak wordt dat gemeenschappelijk gedaan in een ruimte dojo genaamd. Men noemt dat zitten ook wel meditatie. Dan duidt men op een bepaalde bewustzijnstoestand die dan kan optreden. De meditatie is meestal strikt aan regels gebonden, men zit langs de rand van de dojo met het gezicht naar buiten gekeerd om elkaar niet af te leiden. De rug is gestrekt het hoofd iets naar voren gedraaid zodat de kin wordt ingetrokken. De handen liggen met de vingers op elkaar in de schoot waarbij de duimen elkaar raken met de top. Daaraan kan men vaststellen hoe de geestelijke toestand is, bij het nijgen naar een slaaptoestand zakken de duimen naar beneden en los van elkaar en wanneer iemand sterk zit te denken en te tobben, dan gaan de duimen stijf tegen elkaar aan en komen wat omhoog. Het is de bedoeling een toestand te krijgen tussen slapen en waken in. Wanneer men merkt dan men bijna in slaap valt dat knikt men even met het hoofd en legt het hoofd schuin opzij, en een helper geeft dan een forse klap met een knuppel op de spieren van de nek naar de schouder, aan beide zijde. Het effect is een wakkere toestand, men knikt dankbaar en gaat weer door met niks doen.
In de dojo is vaak een soort altaartje neer gezet in het midden met daarop een boeddha-beeldje wierook of zo. Men moet altijd in een bepaalde richting er omheen lopen.
Meestal begint men zo'n zazen met het reciteren van sutra's, monotoon uitgesproken Japanse woorden of de leider spreekt een mantra uit waarbij hij zijn hoofd doet resoneren, een heel gek geluid. Het zazen wordt beëindigd met enkele gongslagen. Het is een strikt ritueel wat wel past in de Japanse cultuur en ook anderen aantrekt die behoefte hebben aan regels.
De hele techniek is eigenlijk gericht op het uitschakelen van de zintuigen en het denken. Dat laatste is echter erg moeilijk voor de meeste mensen die het denken nog niet zo kunnen beheersen als hun lichaam. Men kan door het loslaten van gedachten of het concentreren op de ademhaling of op een mantra een soort denkbeheersing aankweken die kan leiden tot het eenpuntig denken aan het Atman of een "niets". Het vreemde is wel dat men in een groep gemakkelijker in die tijdloze niets toestand komt dan wanneer men in zijn eentje zit te zazennen.
Meditatie buiten de dojo
Er bestaat ook een soort meditatief lopen. Een leidermonnik die voorop loopt en op een gong slaat met daarachter als pijltjes achter een dikke eend aan lopend de andere monniken of 'zenners'. Zelfspot is van groot belang, want ijdelheid of de illusie dat je iets bereikt hebt ligt altijd op de loer. Een goeie grap en relativeren is dan ook wel nodig bij dit keurslijf van regels.
Om de Zen-houding te ondersteunen worden buiten de Dojo door Zen meesters ook raadseltjes opgegeven die niet rationeel opgelost kunnen worden. Door eindeloze concentratie op zo'n raadsel kan je dan een soort rationele kortsluiting krijgen en een aha-erlebnis krijgen op een ander 'betekenis' (semantisch)-niveau dat uitgaat boven het gewone denken.
bron: Wikipedia
